प्रांजल. वय वर्ष सात वैगरे असेल तिचे. अगदी नाजूक पोरं. भारता बाहेर आपल्या आई वडिलांसोबत राहणारी भारतीय मुलगी आणि तिची बहीण. म्हणजे एकंदरीत एन.आर.आय फॅमिली.
शाळेत जाण्यासाठी आपल्या बहिणी सोबत घराबाहेर उभी असताना एका गाडीने मागून तिला जोरदार धडक दिली आणि प्रांजलचा उभा असलेला नाजूक साजूक जीव खाली कोसळला. तिच्या स्पायनल कॉर्डला जबदरदस्त फटका लागला होता. ताबडतोब तिला हॉस्पिटल मध्ये ऍडमिट केले पण तिथल्या डॉक्टरांनी स्पष्ट सांगितले की, ही पुन्हा उभी राहण्याची शक्यता कमी आहे. पण एक पर्याय आहे, तुम्ही हिला मुबंईला शिफ्ट करा. तिथले डॉक्टरच काहीतरी करू शकतील.
आई बापाची माया वेडी असते. बापाने सगळे खटाटोप करून तिला स्पेशल फ्लाईटने मुंबईत आणले. आणि पुढे एअरपोर्ट वरून हॉस्पिटलला माझ्या बाजूच्या वॉर्डमध्ये रात्री २ च्या सुमारास तिला ऍडमिट केले.
मला असलेल्याच डॉक्टरांच्याचं अंडर ती ऍडमिट झाली होती. ज्या रात्री ऍडमिट झाली त्याच दिवशी संध्याकाळी माझी सर्जरी झाली होती. दुसऱ्या दिवशी सकाळीचं सातच्या सुमारास डॉक्टर मला बघायला आले होते. तसे ते सहसा इतक्या लवकर येत नाही. आणि आदल्या दिवशी माझी पाच तास सर्जरी करून ते उशिरा घरी गेले होते.
मला चेक करता करता डॉक्टर बोलले, "एक छोटी बच्ची ऍडमिट हुई है कल रात को? पता है तुझे?". मी नाही म्हणालो. डॉक्टर म्हणाले, " ऍक्सिडंट हुआ है. मेजर है. स्पाईन में लगा है. कल उसको ऑपरेट करना है." इतक्या लहान लेकराची उद्या स्पाईन सर्जरी होणार आहे या विचाराने भांबावून गेलो.
गेल्या आठ वर्षात मी हॉस्पिटल मध्ये अनेक स्पाईनचे पेशंट पाहिले आहेत. त्यांच्या वेदना - त्यांचे ओरडणे भयंकर असते. आणि त्यातल्या त्यात स्पाईन म्हणजे शरीरातला एक इतका नाजूक धागा की त्याला हलका जरी धक्का लागला तरी शरीराच्या संपूर्ण आयुष्याचा प्रवास पूढे बेडला खिळूनच राहणार. आणि त्यात या लेकराची उद्या स्पाईनची सर्जरी होती.
दुसऱ्या दिवशी रात्री मी सिस्टरला विचारले की, बाजूच्या वॉर्ड मधल्या त्या मुलीची सर्जरी झाली का? सिस्टर म्हणाली, "हो ! आणि तिला ICU मध्ये ठेवले आहे. पाच - सहा दिवसाने करतील जनरल वॉर्डला शिफ्ट."
त्या पाच दिवसात माझ्या जखमेला ही इन्फेक्शन झाले होते. त्यामुळे पुन्हा एकदा मला ऑपरेशन थेटर मध्ये घेऊन इन्फेक्शन काढले होते. त्यारात्रीची आग इतकी भयंकर होती की, कोणीतरी गरम गरम शीस माझ्या जखमेवर टाकत आहे असे वाटतं होते.
माझ्या ऍक्सिडंटच्या सहा महिन्यांच्या ICU प्रवासा नंतर दोन वर्षाने मी ती भयाण रात्र पुन्हा एकदा अनुभवली होती. इतकी भयाण की हे असे दुःख - अशी वेदना शत्रूला ही कधी न मिळो.
चार दिवस कसे तरी कण्हकण्हत काढले. आग हळू हळू कमी झाली. दुखायचे ही बरेच थांबले होते. आणि एका संध्याकाळी मी मोबाईलवर रिंगा रिंगा नावाचा मराठी चित्रपट पाहत असताना हळूचं कोणीतरी माझ्या बेडचा पडदा ओपन करून आवाज दिला, "राहुल का?" मी हो म्हणालो. एक थकलेली - चार पाच दिवस तरी न झोपलेली एक आई माझ्या समोर उभी होती. त्यांनी बसू का विचारले. मी हो म्हणताचं त्या माझ्या बेडच्या बाजूला असलेल्या खुर्चीवर बसल्या.
"माझी मुलगी प्रांजल बाजूच्या वॉर्डमध्ये ऍडमिट आहे. तिच्या स्पाईनची सर्जरी झाली आहे पाच दिवसापूर्वी. जे डॉक्टर तुम्हाला आहेत त्यांनीच केली आहे." त्यांचे बोलणे ऐकताच मला कळाले, त्या रात्री डॉक्टर ज्या मुली बद्दल म्हणाले त्या मुलीची ही आई आहे." त्यांच्या डोळ्यातले दुःख - काळजी मला माझ्या आईची आठवण करून देणारे होते. माझ्या आईने याहून भयाण काळ पाहिलाय माझ्या ऍक्सिडंट नंतर. म्हणून मला कदाचित प्रांजलच्या आईचे दुःख कळत होते - जाणवत होते.
त्या आईच्या डोळ्यात इतकी काळजी होती की, मला त्यांच्याकडे पाहून बोलण्याची हिंमत होतं नव्हती. ती आई डोळ्याला रुमाल लावत म्हणाली, "बाळा एक रिक्वेस्ट आहे?" मी म्हणालो, "रिक्वेस्ट कसली काकू? बोलाना काय झाले?" आणि त्या आईने गळ्याशी आलेला हुंदका गिळत बोलायला सुरुवात केली, "सहा दिवस झाले आहेत प्रांजलचा ऍक्सिडंट होऊन, पण सहा दिवस ती कोणाशी एक शब्दही बोलली नाही. शांत झाली आहे अचानक. कोणी काही विचारले तरी काही रिस्पॉन्स देत नाही. एकटक काहीतरी विचात करत असते. जीव घाबरा होतो माझ्या. तिच्या मनावर मोठा परिणाम झाला आहे या गोष्टीचा. आम्हाला काहीच समजत नाहीये काय करावे ते? डॉक्टरांनी सांगितले की तुला सांगून एकदा तिच्यासोबत बोलायला". आणि मला हात जोडत त्या आईने तिच्या काळजाच्या तुकड्याशी मला बोलायला विनंती केली. त्यांनी माझ्यासमोर जोडलेल्या हाताने माझ्या अंगावर काटा आणला. माझ्या तोंडून एकही शब्द निघत नव्हता. दुःख माणसाला किती लाचार बनवते हे मी डोळ्यांनी पाहत होतो. त्यांना सावरत म्हणालो, "काकू ! तुम्ही माझ्या आई सारख्या आहात. असे हात नका जोडू. मी बोलतो तिच्या सोबत. येतो मी उद्या सकाळी तिला भेटायला". ती आई ,"तुझे उपकार होतील" म्हणून माझ्या हातावर हात ठेवत निघून गेली. मला गदगदून आले होते.
त्या नंतर माझ्या डोक्यात विचाराने थैमान घातले. माझ्या डॉक्टरांना का वाटले असेल की, मी बारीकश्या जिवाला बोलते करू शकतो म्हणून? की त्यांना ठाऊक होते, एक वेदना दुसऱ्या वेदनेशी बोलू शकते - तिला समजू शकते. असे खूप काही माझ्या आत सुरू होते. या विचारातच तो दिवस आणि रात्र गेली. आणि दुसरा दिवस उजाडला.
सकाळ झाली. माझे डायपर चेंजिंग करून - स्पंजिंग करून मी तयार झालो. माझ्या मांडीवर घातलेले पंचवीस टाके मला टोचून टोचून त्रास देत होते. वेदनेने कासाविस करत होते. आणि तेवढ्यात मी हॉस्पिटल मधल्या मित्राला म्हणालो, "व्हील चेअर घे ना. मला बाहेर जायचे आहे." मी बोललेले शब्द ऐकून कोणाला काही कळायला मार्ग नव्हता. माझा त्रास त्यांना कळत होता - माहीत होता. तरी तीन चार जणांनी मला बेडवरून उचलत व्हील चेअरवर बसवले. मी सर्जरी नंतर व्हील चेअर बसतोय हे त्यांना आनंद देणारे होते. इतकी कळ लागत होती पायाला की माझ्या डोळ्यात पाणी आले. पाठीला आणि आजूबाजूला उशीचा सपोर्ट लावून मी म्हणालो, "बाजूच्या वॉर्डला प्रांजल आहे ना तिच्या बेडजवळ घेऊन चल". आणि व्हील चेअर वर मी प्रांजलच्या बेडजवळ आलो.
प्रांजलच्या बेडचा हळूचं पडदा खोलला तर, "ती एकटक खिडकीच्या बाहेर नजर लावून होती. तिच्या डोळ्यात मी तेव्हा शून्य पाहिला होता. आणि तिची आई डोळे बंद करून खुर्चीवर बसली होती". मी पडदा खोलता बोललो, "गुड मॉर्निंग बेबी" ती दचकली माझ्या आवाजाने. तिची आईही एकदम उभी राहिली. आणि माझ्याकडे पाहू लागली. आणि मग मी बोलायला सुरुवात केली.
प्रांजलकडे पाहत म्हणालो, "कशी आहेस? काय केला आज नाश्ता?" ती काहीच बोलायला तयार नव्हती. तोंड फिरवून पुन्हा खिडकीकडे पाहू लागली. तिची आई माझ्याकडे भरल्या डोळ्याने पाहत होती. मी त्यांना डोळ्यानेच मान हलवत काही नाही म्हणून सांगितले. आणि पुन्हा बोलायला लागलो, "अरे काही नाही. तुझ्या स्कुल मध्ये माझ्या फ्रेंडचा मुलगा आहे. जॉन. तू ओळखते का त्याला? माझ्या फ्रेंडणे मला फोन करून सांगितले की त्याच्या मुलाची क्लासमेट ऍडमिट आह इंडिया मध्ये तिला भेटून कशी आहे सांग म्हणाला फोन करून. म्हणून तुला भेटायला आलो". पण प्रांजल एक शब्दही बोलली नाही की काही रिस्पॉन्स दिला नाही. फक्त माझ्याकडे बघून एकचं शब्द म्हणाली, "माझ्या क्लास मध्ये कोणी जॉन नाही. तू जा". मी ओके ओके म्हणत तिथून निघून गेलो. तिच्या आईला वाटले. ती माझ्या व्हील चेअर मागे येऊन मला सॉरी म्हणाली. "अरे काकू सॉरी का? मला फक्त तिचा आवाज ऐकायचा होता. तुम्ही नका मनाला लावून घेऊत". आणि पुन्हा व्हील चेअर ने माझ्या बेडवर आलो.
पुन्हा माझ्या डोक्यात काय करावे हे सुरू होते. आणि तितक्यात प्रांजलची आई मला भेटायला आली, "राहुल ! ती मला विचारत आहे. माझ्या क्लास मध्ये जॉन कोण आहे? तिला तो आठवत नाहीये". मी हसलो आणि म्हणालो काकू काळजी करू नका तिर निशाण्यावर लागला आहे. मी येतो उद्या पुन्हा तिला भेटायला.
ह्यूमन सायकॉलॉजीचा एक लेसन मला अगदी पक्का माहित होता. कदाचित तो अनुभवातून अजून घट्ट झाला होता की, एखाद्याच्या दुःखात तुम्ही त्याच्या पॉजिटीव्ह गोष्टी ट्रीग करायचा प्रयत्न करा तो सगळे दुःख विसरुन त्याची पॉजिटीव्हिटी तुम्हाला पास करतो. आणि हेच डोक्यात ठेवून दुसऱ्या दिवशी पुन्हा व्हील चेअर वर बसून छोटीला भेटायला गेलो.
ती नेहमी सारखी एकटक खिडकी बाहेर बघत झोपली होती. मी पडदा खोलला आणि माझ्या फोन वाजल्या सारखे नाटक करून फोन कानाला लावत हॅलो म्हणालो. पण ती माझ्याकडे पाहायला तयार नव्हती. काकू बसल्या होत्या बाजूला. आज प्रांजलचे वडील ही होते तिथेच. मी हॅलो बोलून फोनवर बोलायला सुरुवात केली. अगदी टुकार इंग्लिश मध्ये फोनवर बोलायला लागलो. म्हणजे एकाही वाक्याचा ना टेंस योग्य होता ना प्रोनौसेशन ना काहीच. मुंबई इंग्लिश स्टाईल मध्ये बोलत होतो. You come visit me tommorow वैगरे वैगरे आणि थोड्या वेळाने मी फोन ठेवता प्रांजलने माझ्याकडे पाहत विचारले, "which language?" मी म्हणालो, "इंग्लिश". तिने ऐकताचं झटकन रिऍक्ट झाली, "स्टूपीड ! हे इंग्लिश नाहीये". ती मला बोललेली स्टूपीड ऐकून प्रांजलच्या आई वडिलांना वाईट वाटले. ते तिला काही बोलायच्या आधीच मी बोललो, "मग कशी असते इंग्लिश? मी तर अशीच बोलतो." प्रांजल, "बॅड इंग्लिश बोलतो तू." मी, "तू शिकवशील का मला गुड इंग्लिश?". आणि प्रांजल हो म्हणाली.
पुढे पाच दिवस न चुकता सकाळी अर्धा तास मी कसा बसा व्हील चेअर वर बसत प्रांजल कडून इंग्लिशचे क्लास घेतले. प्रांजल हळू हळू खुलत होती. तिच्या आई वडिलांच्या डोळ्यातला तो आनंद - ते समाधान मला करोडो रुपयांपेक्षा ही जास्त किंमतीचे वाटतं होते. इंग्लिश शिकता - शिकवता माझ्यात आणि प्रांजल मध्ये घट्ट नाते तयार झाले होते. तिच्या वडिलांनी तिला काही खाऊ आणला तर त्यातला थोडा ठेवून ती दुसऱ्या दिवशी पर्यंत माझी वाट पाहत बसायची.
असेच रोज सुरू असताना माझ्या डिस्चार्जचा दिवस आला. आणि त्याच्या आदल्या दिवशी सकाळी मी प्रांजलला बोललो, "चल आज माझा लास्ट डे आहे. उद्या सकाळी मी घरी जाणार. आता तुझी माझी भेट नाही होणार". ऐकताच प्रांजल एकटक माझ्याकडे पाहत राहिली. मला माहित नाही तिने माझ्यात काय शोधले होते पण मी बोलताच ती 'मम्मी' बोलून तिच्या आईकडे पाहतं मुसूमुसु रडू लागली. मला ते सहन नाही झाले, "ओय रडते कशाला. तू घरी गेली की मी येतो ना? नाहीतरी मी नेक्स्ट विक येणार आहे जॉनच्या पप्पांना भेटायला तुमच्या कंट्री मध्ये." प्रांजलने माझ्या करंगळीत तिची करंगळी अडकवत माझ्याकडून पक्का प्रॉमिस घेतले. आणि मी पुन्हा प्रांजलचा शेवटचा इंग्लिश क्लास संपवून माझ्या बेडजवळ गेलो.
त्या दिवशी संध्याकाळी असाचं डोळे बंद करून पडलो होतो. आणि तितक्यात प्रांजलची आई आली, "राहुल बघ तुला भेटायला कोण आले आहे ते". मी मान वळवून पाहिले तर प्रांजल व्हील चेअर वर बसून मला भेटायला आली होती. तिला पाहताच माझ्या तोंडून शब्द निघाला, "क्या बात है". हळू हळू प्रांजल माझ्या बेडजवळ आली. तिच्या वडिलांकडे तिने पेन मागितला. आणि मला हात सरळ करायला सांगितला. मी हात पुढे करताच प्रांजल माझ्या मनगटावर काहीतरी बांगडी सारखं बनवू लागली. मी विचारले काय आहे हे? तर ती म्हणाली, "फ्रेंडशिप बँड". ऐकताच सगळ्यांच्या डोळ्यात पाणी आले. प्रांजलची आई बाहेर जाऊन हुंदके देत रडली. मलाही भरून आले होते पण मी मन घट्ट करून दाबून ठेवले. माझ्या मनगटावरचे नक्षीकाम पूर्ण होताच प्रांजलने मला विचारले, "कोणत्या स्टँडर्ड मध्ये आहेस तू?" मी म्हणालो, "इंजिनिअर". आणि तिने रागात माझ्या कडे पाहून म्हंटले, "चिटर". मी म्हणालो, "अरे नाही मराठी मिडीयम मधून केले इंजिनिअर". प्रांजलचे आई वडील हसत होते. आणि ती मला बाय बोलून पुन्हा तिच्या बेडकडे निघाली.
माझ्या मनगटावर प्रांजलने पेनाने काढलेला तो फ्रेंडशिप बँड हळू हळू फिकट होऊ लागला. पण माझ्या मनात तिने कोरलेला बँड आजही तसाच आहे.
दुसरा दिवस उजाडला. मी घरी जायला निघालो. प्रांजलचे आई वडील मला भेटायला आले.पार्करचा एक पेन त्यांनी मला भेट म्हणून दिला. मी ही तो आनंदाने स्विकारला. त्यांना खूप काही माझ्याशी बोलायचे होते पण त्यांना ते बोलता येत नव्हते हे मला जाणवले. मी एका कागदावर,
"Dear Pranjal Madam
Don't stop
When you're tired.
Stop when you are DONE
- your student
Rahul
असे लिहून एक कॅडबरी आणि तो कागद हे प्रांजलसाठी म्हणून त्यांच्या हाती दिले आणि वॉर्डच्या बाहेर पडलो. जाताना मला प्रांजलला भेटायची हिंमत झाली नाही. मी तिला न भेटताच हॉस्पिटलच्या बाहेर पडलो. मी घरी गेल्या नंतर त्या दिवशी प्रांजल खूप रडली असे मला नंतर कळले.
पाच वर्ष झाली असतील या साऱ्या गोष्टीला. प्रांजलचं वय सध्या बारा वैगरे असेल. तिला मी आठवत असेल का? मी लिहिलेला कागद अजूनही तिच्या जवळ असेल का? असे मनात येत राहते. इतकेच वाटतं राहते की, प्रांजलनेही कधीतरी कोणाला हॉस्पिटलला भेटायला गेल्यावर त्याला, "Don't stop when you're tired. Stop when you are DONE. हे एका कागदावर लिहून त्याला द्यावे. आणि हा कागदाचा प्रवास असाच पूढे पुढे चालत रहावा.
मी आजही हॉस्पिटलमध्ये गेल्यावर. ज्या ज्या वेळी उपचारासाठी मला मनगटावर सलाईनची आयव्ही लाईन टाकतात तेव्हा त्या निडल मध्ये मला प्रांजलच्या पेनाचा शार्पनेस जाणवतो. आणि मग मी स्वतःलाचं म्हणतो, "Don't stop when you're tired. Stop when you are DONE. you are DONE."
- राहुल सिद्धार्थ साळवे
वाशी, नवी मुंबई
